Lý do đầu tiên và lớn nhất: Doanh nghiệp chưa sẵn sàng

Mỗi năm, Việt Nam có hàng trăm nghìn doanh nghiệp mới được thành lập. Tuy nhiên, song song với đó là một con số rất lớn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, đặc biệt tập trung ở nhóm doanh nghiệp nhỏ và mới thành lập.
Theo Tổng cục Thống kê (NSO):
  • Năm 2024: có 197,9 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường
  • Năm 2025: con số này tăng lên 227,2 nghìn doanh nghiệp, tương đương 18–20 nghìn doanh nghiệp mỗi tháng
👉 Tức là mỗi ngày có hơn 600 doanh nghiệp biến mất khỏi thị trường.
Điều quan trọng cần nói rõ ngay từ đầu là:
  • Doanh nghiệp không thất bại trước vì thị trường, không phải vì thủ tục, cũng không hẳn vì thiếu vốn.
  • Lý do đầu tiên và lớn nhất dẫn đến thất bại là: doanh nghiệp CHƯA SẴN SÀNG để vận hành như một doanh nghiệp.
Sự “chưa sẵn sàng” này thể hiện ở kiến thức, tư duy và năng lực quản lý – đặc biệt là dòng tiền và tài chính. Những nguyên nhân thường được nhắc tới chỉ là biểu hiện bề mặt.

Chưa sẵn sàng về sản phẩm – bước vào thị trường khi chưa đủ điều kiện

Một thực tế ít được nói thẳng là: Rất nhiều doanh nghiệp được thành lập khi sản phẩm vẫn chưa sẵn sàng để sống trong thị trường.
Biểu hiện phổ biến:
  • Sản phẩm chưa hoàn thiện, còn ở mức thử nghiệm
  • Chưa giải quyết rõ một bài toán đủ lớn
  • Chưa chứng minh được tính khả thi vì:
    • Số lượng người dùng còn rất ít
    • Chưa có hành vi trả tiền ổn định
  • Doanh nghiệp “ra đời” khi chưa có product–market fit
Theo nhiều nghiên cứu về khởi nghiệp tại Việt Nam:
  • Hơn 90% startup thất bại trong 3 năm đầu, phần lớn vì sản phẩm không đáp ứng được thị trường
  • 30% doanh nghiệp phá sản ngay trong 1–2 năm đầu
  • Sau 5 năm, chỉ khoảng 10% doanh nghiệp còn tồn tại, và chỉ ~3% được xem là thực sự thành công
👉 Doanh nghiệp chết sớm không phải vì sản phẩm dở, mà vì đưa sản phẩm ra thị trường khi chưa đủ điều kiện để sống.

Chưa sẵn sàng về kiến thức kinh doanh và quản trị

ChatGPT Image Feb 2, 2026, 03_27_44 PM.png
Rất nhiều doanh nghiệp được thành lập khi:
  • Chủ giỏi chuyên môn
  • Bán được hàng
  • Có dòng tiền ban đầu
Nhưng chưa từng được trang bị đầy đủ kiến thức về vận hành doanh nghiệp, như:
  • Kinh tế vi mô: giá, chi phí, biên lợi nhuận, điểm hòa vốn
  • Kinh tế vĩ mô: sức mua, lãi suất, chu kỳ thị trường
  • Quản trị doanh nghiệp: cấu trúc, vai trò, trách nhiệm
  • Quản trị sản phẩm: vòng đời sản phẩm, phản hồi thị trường
👉 Doanh nghiệp được “mở ra”, nhưng người đứng đầu chưa sẵn sàng để vận hành một hệ thống.

Chưa sẵn sàng về dòng tiền – nguyên nhân trực tiếp khiến doanh nghiệp gục ngã

ChatGPT Image Feb 2, 2026, 04_40_44 PM.png
Biểu hiện phổ biến nhất của sự chưa sẵn sàng là không hiểu dòng tiền.
Nhiều chủ doanh nghiệp:
  • Nhìn vào doanh thu
  • Nhìn vào báo cáo “có lãi”
  • Và tin rằng doanh nghiệp đang ổn
Trong khi thực tế:
  • Tiền chưa thu được
  • Công nợ kéo dài
  • Các khoản phải trả (lương, thuê mặt bằng, thuế, lãi vay…) đến hạn ngay
👉 Doanh nghiệp không lỗ, nhưng không còn tiền để trả chi phí.
Theo các báo cáo về doanh nghiệp rút lui:
  • Phần lớn doanh nghiệp rời thị trường là doanh nghiệp nhỏ
  • Hoạt động dưới 2 năm
  • Không kiểm soát được dòng tiền hoặc không tiếp cận được vốn
👉 Doanh nghiệp chết vì thiếu tiền mặt, không phải vì thiếu lợi nhuận.

Chưa sẵn sàng về quản lý tài chính

Rất nhiều doanh nghiệp thất bại vì:
  • Không phân biệt được doanh thu – lợi nhuận – tiền mặt
  • Trộn lẫn tiền doanh nghiệp và tiền cá nhân
  • Rút tiền quá sớm vì tưởng “đó là tiền của mình”
Thực tế:
  • Doanh thu ≠ tiền có thể dùng
  • Lợi nhuận ≠ tiền có thể rút ngay
  • Doanh nghiệp cần tiền để:
    • Tái đầu tư
    • Trả chi phí
    • Dự phòng rủi ro
👉 Đây là lỗi kiến thức, không phải lỗi đạo đức hay ý thức.

Chưa sẵn sàng nên chi phí phình to quá sớm

Khi chưa hiểu cấu trúc tài chính doanh nghiệp, chủ doanh nghiệp rất dễ:
  • Thuê mặt bằng lớn ngay từ đầu
  • Tuyển nhiều người khi doanh thu chưa ổn định
  • Đầu tư hình ảnh, hệ thống vượt xa nhu cầu thực tế
Chi phí cố định tăng nhanh khiến:
  • Áp lực doanh thu mỗi tháng rất lớn
  • Chỉ cần vài tháng khó khăn là mất khả năng chịu đựng
👉 Rất nhiều doanh nghiệp không chết vì chi phí lớn, mà vì chi phí cố định không thể co lại khi thị trường xấu đi.

Chưa sẵn sàng nên chủ trở thành “điểm nghẽn”

Do chưa có tư duy quản trị:
  • Chủ ôm mọi việc
  • Không phân quyền
  • Không có hệ thống vận hành
Kết quả:
  • Doanh nghiệp phụ thuộc hoàn toàn vào một người
  • Không thể mở rộng
  • Khi chủ mệt, doanh nghiệp gần như đứng yên
👉 Đây là thất bại về vai trò lãnh đạo, không phải về nỗ lực.

Chưa sẵn sàng nên tuyển sai người đầu tiên

Tuyển sai không phải vì thiếu may mắn, mà vì:
  • Chưa hiểu doanh nghiệp giai đoạn đầu cần người như thế nào
  • Tuyển theo cảm giác
  • Ưu tiên quen biết hơn năng lực phù hợp
Doanh nghiệp nhỏ không chịu được nhiều lần tuyển sai, mỗi lần sai đều:
  • Mất tiền
  • Mất thời gian
  • Mất năng lượng của người sáng lập

Tất cả các nguyên nhân đều quy về một điểm

  • Thiếu tiền mặt.
  • Chi phí cao.
  • Chủ kiệt sức.
  • Tuyển sai người.
  • Không có kế hoạch 6–12 tháng.
👉 Tất cả đều bắt nguồn từ một lý do đầu tiên: doanh nghiệp chưa sẵn sàng.
Chưa sẵn sàng:
  • Về sản phẩm
  • Về kiến thức kinh doanh
  • Về dòng tiền
  • Về quản lý tài chính
  • Về vai trò của người đứng đầu

Bảng nhìn nhanh + công thức: Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì để tồn tại 12–24 tháng đầu

Sản phẩm – có đủ điều kiện để sống chưa?

Mục tiêu: chứng minh sản phẩm có người dùng thật, không phải ý tưởng trên giấy.
Công thức kiểm tra tối thiểu:
  • Tỷ lệ giữ chân người dùng (Retention 30 ngày): Retention = (Số người dùng còn hoạt động sau 30 ngày / Số người dùng mới) × 100%
  • Tỷ lệ giữ chân người dùng (Retention 30 ngày): Paying Rate = (Số người trả tiền / Tổng số người dùng) × 100%

Dòng tiền – sống được bao lâu nếu doanh thu = 0?

Đây là chỉ số sống còn.
Công thức:
  • Burn rate (tiền đốt mỗi tháng): Burn rate = Tổng chi phí cố định hàng tháng
  • Runway (số tháng còn sống): Runway = Tiền mặt hiện có / Burn rate
👉 Ngưỡng an toàn:
  • < 6 tháng → cực kỳ rủi ro
  • 6–12 tháng → tạm ổn
  • ≥ 12 tháng → có khả năng xoay chuyển

Chi phí – doanh nghiệp có “ngạt thở” không?

Nguyên tắc: chi phí cố định không được vượt quá sức chịu đựng của doanh thu.
Công thức kiểm soát:
  • Tỷ lệ chi phí cố định / doanh thu: Fixed Cost Ratio = Chi phí cố định / Doanh thu tháng
👉 Thực tế an toàn:
  • ≤ 40% → khỏe
  • 40–60% → căng
  • 60% → rất dễ vỡ
Chi phí cố định gồm:
  • Thuê mặt bằng
  • Lương cố định
  • BHXH
  • Phần mềm
  • Lãi vay

Tài chính – có đang “ăn vào ruột doanh nghiệp” không?

Công thức kiểm tra rút tiền an toàn cho chủ doanh nghiệp:
  • Lương chủ doanh nghiệp (nếu có): Lương chủ ≤ Lương vị trí tương đương trên thị trường
  • Không rút lợi nhuận nếu: Tiền mặt < (6 × Chi phí cố định tháng)
👉 Nguyên tắc: Nếu rút tiền làm runway < 6 tháng → đang tự giết doanh nghiệp.

Quản trị – chủ có phải điểm nghẽn không?

Công thức rất thực tế (không lý thuyết):
  • Tỷ lệ việc phải qua tay chủ: Owner Bottleneck Rate = (Số việc cần chủ quyết / Tổng số việc) × 100%
Ngưỡng cảnh báo:
  • 70% → doanh nghiệp không thể mở rộng
  • 40–70% → bắt đầu nguy hiểm
  • < 40% → có thể nhân bản

Kiến thức – có đủ “nền” để không tự đâm đầu vào tường?

Không đo bằng cảm giác, đo bằng câu hỏi bắt buộc phải trả lời được:
Chủ doanh nghiệp phải trả lời được bằng số, không phải bằng niềm tin:
  • Điểm hòa vốn là bao nhiêu?: Break-even = Chi phí cố định / Biên lợi nhuận gộp
  • Biên lợi nhuận gộp là bao nhiêu?: Gross Margin = (Doanh thu – Giá vốn) / Doanh thu
  • Tháng nào sẽ thiếu tiền nếu doanh thu giảm 20%?
  • Nếu mất 30% khách hàng, doanh nghiệp sống được mấy tháng?
👉 Không trả lời được = chưa sẵn sàng.

Kết luận

Dữ liệu cho thấy mỗi năm Việt Nam có 200.000–230.000 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường. Phần lớn trong số đó không chết vì thị trường, mà chết vì bước vào cuộc chơi doanh nghiệp khi chưa sẵn sàng.
Doanh nghiệp không thất bại vì thiếu thủ tục. Doanh nghiệp thất bại vì: Dùng tư duy chưa sẵn sàng để gánh một cấu trúc quá lớn.
Sống sót qua 12–24 tháng đầu không phụ thuộc vào ý tưởng hay vốn ban đầu, mà phụ thuộc vào việc người đứng đầu đã thực sự sẵn sàng làm doanh nghiệp hay chưa.